چکاو بلند پرواز soaring skylark;

این وبلاگ بیشتر به مسائل اعتقادی ،اخلاقی و خاطرات روزانه و مسائل ادبی و هنری می پردازد ولاغیر !تذکر:نظرات بدون اسم و آدرس ممکن است تائید نشود. مطلب دیگر این است که من بیش از یک ساعت برای مطالب وبلاگم وقت صرف نمی کنم و اشتباهات دستوری و اغلاط املائی ناشی از این موضوع است. من در اینجا اگر جدی نبوده ام نه اینکه نمی خواهم جدی باشم، اشتغالات و گرفتاریها مانع از آن است که بیشتر وقت برای پرباری مطالب بگذارم.

رهیافت فرهنگی در بررسی انقلاب اسلامی

رهیافت فرهنگی در بررسی انقلاب اسلامی

  نوشته :ولی الله فیاض،

 


رهیافت فرهنگی در بررسی انقلاب اسلامی

مقدمه

رویداد کم نظیر انقلاب اسلامی ایران، در دنیائی که دین گریزی و دین ستیزی در آن غوغا می کرد ، نشان از دگرگونی عظیم در جریان غالب سکولاریزه کردن عرصه های مختلف  زندگی انسانی بشمار می رود. از آن زمان تحلیل گران و پژوهشگران بسیاری در باره این واقعه ی منحصر به فرد به بحث و بر رسی پرداختندو علل و عوامل وقوع را مورد مو شکافی قرار دادند. بطوریکه بعذ از گذشت تنها سی سال با حجم گسترده ای از نوشته ها و مکتوبات در این زمینه روبرو هستیم. هدف اصلی آن نوشته ها پر کردن خلا های تحلیلی وباز کردن راهی برای شناخت دقیق  تر و علمی تر پدیده انقلاب اسلامی بود اما هر کدام از نظریه پردازان و تحلیلگران که سعی می کردند در این حوزه نظریه پردازی و تحقیق بپردازنداز منظر وساختار فکری خود دست به این کار می زدند و توجه به این نکته نداشتند که ممکن است علل و ریشه های ورای آنچه که می اندیشیدند در وقوع انقلاب اسلامی مؤثر بوده است.

 

« تقسیم بندی نظریات انقلاب »

هدف از پرداختن به تئوری در حوزه علوم اجتماعی کوشش برای فهم و تبیین پدیده های اجتماعی است. انقلاب بعنوان یکی از مهمترین موضوعات علوم اجتماعی ، بخش قابل توجهی از تئوریها را بخود اختصاص داده است. در واقع نظریات انقلاب تلاش می کنند تا رخداد ها و وقایع مختلفی که تاریخ انقلاب را شکل می دهند، تفسیر و تبیین کنند و تحلیلی از علت یا علل وقوع انقلاب در جوامع مختلف را ارایه دهند.نظریه پردازان انقلاب در پی پاسخ به این پرسش اساسی بوده و هستند که یک جامعه به چه علت به سمت وضعیت انقلابی سوق داده می شود؟ چرا مردم در انقلاب مشارکت می کنند؟ آیا می توان انقلاب را پیش بینی کرد؟! آیا انقلاب پدید می آید و یا با طرح قبلی به اجرا گذاشته می شود؟ هدف اولیه تئوریهای انقلاب این بوده است که توضیح دهند که چه علل سیاسی، اجتماعی اقتصادی و یا فرهنگی جوامع را در وضعیت انقلابی قرار می دهند. با در نظر گرفتن این مسئله، باید تصریح کنیم بطور کلی در مبحث بر رسی نظریات انقلاب اینگونه مطالعات و تئوریها را از باز ه زمانی به دو دسته کلی تقسیم می کنند که  عبارت است از نظریات کلاسیک و نظریات مدرن.

 

«نظریات کلاسیک انقلاب»

در نظریات کلاسیک که افلاطون و ارسطوجزء چهره های شاخص آن محسوب می شود وقوع انقلاب بر مبنای منطق درونی که هر یک از اندیشمندان ذکر شده بر اساس آن به بنظریه پردازی پرداخته اند صورت می گیرد. بطور مثال ارسطو علت اصلی انقلاب  در جستجو و دست یابی انسانها را به علامت می داند، و نابرابری را علت اصلی وقوع انقلاب می داند. البته علل فرعی برای وقوع یک انقلاب نیز دیدگاه او وجود دارد که نفع طلبی و سود جوئی، ترس، محروم شدن مردم از حرمت و ابرو، سهل انگاری و بی توجهی به قانون اساسی، حملات خارجی و... از این جمله اند. از جمله افراد دیگری که نظریاتشان در این دسته مورد بر رسی و وا کاوی قرار می گیرد مارکس و الکسی دوتوکویل می باشد که هر کدام بحث مفصلی در مورد علل و عوامل شکل گیری و چگونگی وقوع انقلاب دارند.

 

«نظریات مدرن انقلاب»  

قرن بیستم چه از نظر تعداد انقلابات که در آن اتفاق افتاده است و چه از جهت تعداد تئوری هائی که از سوی اندیشمندان علوم اجتماعی در خصوص انقلاب مطرح گشته است، در مقایسه با قرون گذشته کاملا متمایز می باشد. به همین دلیل است که در تقسیم بندی زمانی نظریات انقلاب این دوره به علت کثرت وسعت را در یک دسته جدا گانه ای مورد بررسی قرار می دهند.  در ادبیات مدرن انقلابها که بطور عمده در اواسط قرن بیستم و به طور خاص در دهه های پنجاه و شصت این قرن شکل یافت و و در دهه هفتاد به تکامل می رسد. بتدریج باوارد شدن رشته های مختلف علوم اجتماعی در بحث انقلاب ادبیات سیاسی معاصر در این زمینه بسیار غنی می گردد . نتیجه تطور و تکامل این ادبیات تولد رهیافت های عمده ای است که برخی از آنها در دوران خود اندیشمندان گوناگونی با رویکرد های متفاوتی را نیز جای می دهند. این رهیافت ها عبارتند از:

1-     ره یافت جامعه شناختی.

2-     رهیافت اقتصادی

3-     رهیافت روان شناسانه

4-     رهیافت سیاسی

5-      رهیافت سیاسی جامع شناسانه

هر یک از موارد ذکر شده چند چهره شاخص و متفکر سیاسی را در درون خود جای داده است و هر کدام بر مبنای مؤلفه های خاصی این موضوع را مطرح کردند که اشاره به هرکدام از آنها از حوصله بحث خارج است. ونیاز مند مجال گسترده تری است؛ اما اگر بخواهیم صرفا بعنوان نمونه و بطور اجمالی به یکی از آنها بپردازیم به رهیافت فرهنگی اشاره کنیم.

 

« رهیافت فرهنگی»

فارغ از مباحث بالا، موضوع اصلی که قصد داریم به آن اشاره دکنیم این است که با وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 باعث شد تا رهیافت جدیدی از مطالعه انقلاب به رعیافتهای ذکر شده اضافه شود ونظریه پردازان در تحلیل و نظریات خود پیرامون انقلاب ها تجدید نظر کنند در واقع بصورت کلی، تحولی را که انقلاب اسلامی ایران در عرصه نظریه ها ی انقلاب ایجاد کرده است، می توان زیر عنوان کلی «برجستگی و اهمیت عناصری چون فرهنگ، دین، ایدئو لو‍ژی و رهبری » توضیح داد که موجب تولد رهیافت جدیدی به نام «رهیافت فرهنگی» شد. انقلاب اسلامی موجب شد که مقوله فرهنگ و بویژه «فرهنگ مذهبی» که تا پیش از این در نظریه پردازیها چندان مورد توجه قرار نمی گرفت و یک عنصر حاشیه ای محسوب می شد، بطور فعال در عرصه نظریه پردازیهای انقلاب وارد شود به همین دلیل است که بسیاری ازرهیافتهای غیرفرهنگی که بیشتر نظریات انقلاب را تا زمان وقوع این رخداد شامل می شود در تبیین و تفسیر جامعه انقلاب اسلامی ایران موفق نباشد.

در واقع همین ناتوانی هم موجب گردید که عنصر فرهنگ در این حوزه اهمیت ویژه ای بیابد. رهبران انقلاب ایران بر نقش عناصر فرهنگی بویژه فرهنگ مذهبی، در پدید آمدن انقلاب اسلامی تاکید اساسی داشته اند. به عنوان مثال: حضرت امام خمینی رضوان الله علیه و شهید مطهری رضوان الله و شهید بهشتی رحمه الله از اولین کسانی هستند که بر نقش عوامل فرهنگی بر پیروزی انقلاب تآکید کرده اند.  در میان تحلیل گران غربی نیز حامد القار، جان فوان، میشل فوکو، نیز جزء کسانی هستند که در باب این مقوله، یعنی نقش فاکتور های فرهنگی و مذهبی در انقلاب ایران مکتوبات شاخصی را بجای گذرانده اند. با توجه به این مسئله است که صاحب نظران رهیافت فرهنگی وبرخی دیگر از تئوری پردازان عرصه مطالعات انقلابی برای تحلیل دقیقتر این واقعه بسراغ تاریخ شیعه، چگونگی تولد این مذهب، دوران زندگی حضرت علی علیه السلام و جایگاه عدالت در نگاه ایشان، واقعه کربلا و سمبل ها و پیامد های آن در تاریخ اسلام، چگونگی زنده ماندن مراسم ماه محرم در خلال قرون گذشته و تأثیرات فرهنگی آن بر جامعه ایران، اصول اقتصادی شیعه نظیر امامت، مسئله غیبت، نقش و جایگاه روحانیت در تاریخ تشیع و ایران و ... شکل و ساختار  وقوع انقلاب اسلامی ایران به گونه ای است که تحلیل گران نا خود آگاه برای بر رسی آن مجبورند بسراغ فرهنگ جامعه ایران، خصوصا فرهنگ مذهبی که نقش عمده ای در شکل گیری بروند. در واقع با توجه به این مؤلفه هاست که ره یافت فرهنگی در تبیین انقلاب ها متولد می شود.

ولی الله فیاض،

رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان مرند

منابع:

1 ارسطو، سیاست، ترجمه، حمید عنایت/ انتشارات علمی و فرهنگی ایران 13281

2- خرمشاد، محمد باقر، تئوریهای انقلاب و نهضت های رهائی بخش، جزوه درسی مقطع شناسی دانشگاه امام صادق ع 1377

3- خرمشاد، محمد باقر بازتاب انقلاب اسلامی ایران و باز تاب آن در رویکرد نظری، فصلنامه پژوهشی علمی اندیشه انقلاب اسلامی

4- شجاعیان، محمد، انقلاب اسلامی و رهیافت فرهنگی، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران.        

  
نویسنده : احمد سلطانپور ; ساعت ۱:٢٩ ‎ب.ظ روز شنبه ۱۳۸۸/۱٢/۱٥
تگ ها :